Derin beyin stimülasyonu, Parkinson hastalığının bazı motor belirtilerini ve ilaçlara bağlı dalgalanmaları azaltabilen etkili bir tedavidir. Ancak her Parkinson hastası DBS için uygun değildir.
Tedavinin başarısında elektrodun doğru yerleştirilmesi ve cihazın iyi programlanması kadar, doğru hastanın seçilmesi de önemlidir. Güncel yaklaşım, hastanın yalnızca yaşı veya hastalık süresi üzerinden değil; belirtileri, ilaç yanıtı, bilişsel durumu, beklentileri ve genel sağlığı birlikte değerlendirilerek karar verilmesini önerir [1,2].
DBS en çok hangi hastalarda düşünülür?
DBS genellikle Parkinson tanısı kesin olan ve ilaç tedavisine rağmen günlük yaşamını etkileyen motor sorunları devam eden hastalarda gündeme gelir.
Özellikle şu durumlarda DBS değerlendirmesi yapılabilir:
- -İlaç etkisinin gün içinde erken sona ermesi ve sık “off” dönemleri yaşanması
- -İlaçlara bağlı istemsiz aşırı hareketlerin, yani diskinezilerin ortaya çıkması
- -İlaçlarla yeterince kontrol edilemeyen şiddetli titreme
- -İlaç dozlarının yan etkiler nedeniyle artırılamaması
- -Belirtilerin iş yaşamını, günlük aktiviteleri veya bağımsızlığı belirgin biçimde etkilemesi
DBS’nin en iyi düzelttiği belirtiler genellikle levodopaya yanıt veren hareket yavaşlığı, kas sertliği ve bazı titreme türleridir [1,3].
Levodopa testi neden önemlidir?
Hasta değerlendirmesinde en önemli aşamalardan biri, belirtilerin levodopaya ne kadar yanıt verdiğinin ölçülmesidir.
Hasta önce ilaçsız veya “off” durumda, daha sonra levodopanın etkili olduğu “on” durumda muayene edilir. İlaçla belirgin şekilde düzelen motor belirtilerin DBS ile de düzelme olasılığı genellikle daha yüksektir.
Bazı klasik seçim sistemlerinde motor bulgularda yaklaşık yüzde 30 veya daha fazla iyileşme yeterli kabul edilmiştir. Bununla birlikte günümüzde bu oran tek başına katı bir kabul veya ret ölçütü olarak kullanılmamalıdır. Örneğin levodopaya çok iyi yanıt vermeyen ancak ağır ve dirençli titremesi olan bazı hastalar yine de DBS’den yarar görebilir [1,2].
Hangi belirtiler DBS’ye daha az yanıt verir?
DBS, Parkinson hastalığının bütün belirtilerini aynı ölçüde düzeltmez.
Özellikle levodopaya yanıt vermeyen şu sorunlarda fayda sınırlı olabilir:
- -İleri düzey denge bozukluğu ve sık düşme
- -Konuşma bozukluğu
- -Yutma güçlüğü
- -İleri evredeki yürüme donmaları
- -Hafıza ve düşünme sorunları
- -İdrar, tansiyon veya diğer otonom belirtiler
Bazı hastalarda konuşma ve denge sorunları ameliyattan sonra da devam edebilir, hatta hastalığın doğal ilerlemesine veya uyarıma bağlı olarak kötüleşebilir. Bu nedenle hastanın tedaviden hangi şikâyetinin düzelmesini beklediği ameliyat öncesinde açıkça konuşulmalıdır [1].
Yaş tek başına engel midir?
DBS için kesin ve herkes için geçerli bir üst yaş sınırı yoktur.
Ancak yaş ilerledikçe bilişsel sorunların, denge bozukluğunun ve cerrahi risklerin görülme olasılığı artabilir. Bu nedenle biyolojik yaş, günlük yaşam bağımsızlığı, beyin MR bulguları ve eşlik eden hastalıklar takvim yaşından daha önemli olabilir.
Genç yaş da tek başına DBS için yeterli değildir. Motor komplikasyonların hastanın yaşamını belirgin olarak etkilemesi ve cerrahiden beklenen faydanın risklerden daha fazla olması gerekir [1,2].
Hafıza ve ruhsal durum neden değerlendirilir?
DBS ameliyatı öncesinde ayrıntılı nöropsikolojik ve psikiyatrik değerlendirme yapılır.
İleri düzey demans, karar verme yetisini etkileyen belirgin bilişsel bozukluk, kontrolsüz psikoz veya ağır ve tedavi edilmemiş depresyon DBS açısından önemli risk oluşturabilir.
Hafif bilişsel sorunlar ise her zaman kesin engel değildir. Sorunun türü, ilerleme hızı, günlük yaşama etkisi ve hangi DBS hedefinin seçileceği birlikte değerlendirilir [1,2].
Beyin MR’ı neden çekilir?
Ameliyat öncesi MR ile:
- -Beyindeki damar hastalıkları
- -Eski kanamalar veya inmeler
- -Belirgin beyin küçülmesi
- -Hedef bölgeyi veya elektrot yolunu etkileyebilecek yapısal sorunlar
araştırılır.
MR ayrıca elektrotların geçeceği güvenli yolun ve hedef noktanın planlanmasında kullanılır. Görüntüleme sonucu tek başına karar vermez; klinik değerlendirmeyi tamamlar.
Hastalık süresi önemli midir?
Geçmişte DBS çoğunlukla Parkinson hastalığının oldukça ileri dönemlerinde düşünülürdü. Günümüzde ise ağır motor dalgalanmalar ve diskineziler başladıktan sonra hastanın yıllarca bekletilmesi gerekmeyebilir.
Bununla birlikte çok erken dönemde, tanının henüz kesinleşmediği hastalarda cerrahiye acele edilmez. Atypik parkinsonizm olasılığını azaltmak ve belirtilerin zaman içindeki seyrini görmek için genellikle yeterli hastalık süresi gerekir. Bazı güncel öneriler, uygun seçilmiş genç hastalarda en az yaklaşık dört yıllık hastalık süresinden sonra DBS’nin değerlendirilebileceğini belirtmektedir [3].
DBS kararı nasıl verilir?
DBS kararı yalnızca bir MR görüntüsüne veya tek bir muayeneye bakılarak verilmez.
Değerlendirme genellikle şu aşamaları içerir:
- -Hareket bozuklukları konusunda deneyimli nörolog muayenesi
- -İlaçlı ve ilaçsız motor değerlendirme
- -Nöropsikolojik testler
- -Psikiyatrik değerlendirme
- -Beyin MR incelemesi
- -Beyin cerrahisi ve anestezi değerlendirmesi
- -Hastanın hedeflerinin ve beklentilerinin görüşülmesi
Son karar nörolog, fonksiyonel beyin cerrahı, nöropsikolog, psikiyatrist ve gerektiğinde diğer uzmanların katıldığı multidisipliner bir ekip tarafından verilmelidir [1,2].
DBS Parkinson hastalığını durdurur mu?
Hayır. DBS Parkinson hastalığını ortadan kaldırmaz ve hastalığın ilerlemesini durdurduğu gösterilmiş bir tedavi değildir.
Amaç, uygun hastalarda özellikle motor dalgalanmaları, diskinezileri, titremeyi, hareket yavaşlığını ve kas sertliğini daha iyi kontrol etmektir. Hastalar ameliyattan sonra da ilaç kullanmaya devam edebilir. İlaç dozunun ne kadar azaltılabileceği hastaya ve seçilen beyin hedefine göre değişir.
Sonuç
Parkinson hastalığında DBS için en uygun aday; tanısı doğru, levodopaya yanıt veren motor belirtileri bulunan, ilaçlara bağlı dalgalanma veya diskineziler yaşayan, bilişsel ve psikiyatrik açıdan ameliyata uygun ve gerçekçi beklentilere sahip hastadır.
Bununla birlikte tek bir yaş, hastalık süresi veya test sonucu bütün hastalar için geçerli değildir.
DBS’de doğru soru “Parkinson hastasına beyin pili takılır mı?” değil, “Bu hastanın en önemli şikâyetleri DBS ile güvenli ve anlamlı biçimde düzeltilebilir mi?” olmalıdır.
Kaynaklar
- 1. Wagle Shukla A, et al. Patient, target, device, and program selection for deep brain stimulation in Parkinson’s disease. NPJ Parkinson’s Disease. 2025. doi:10.1038/s41531-025-01015-x.
- 2. Safarpour D, et al. Consensus expert recommendations for referral of Parkinson’s disease patients for deep brain stimulation surgery. NPJ Parkinson’s Disease. 2026. doi:10.1038/s41531-025-01241-3.
- 3. Höglinger GU, et al. Diagnosis and treatment of Parkinson’s disease: guideline of the German Society for Neurology. Neurological Research and Practice. 2024;6:30. doi:10.1186/s42466-024-00325-4.
- 4. Artusi CA, Lopiano L, Morgante F. Deep brain stimulation selection criteria for Parkinson’s disease: time to go beyond CAPSIT-PD. Journal of Clinical Medicine. 2020;9:3931. doi:10.3390/jcm9123931.