DBS (beyin pili), Parkinson hastalığı, distoni ve bazı diğer hareket bozukluklarının tedavisinde kullanılan cerrahi bir nöromodülasyon yöntemidir. Son yıllarda bu yöntemin, çok ağır ve standart tedavilere yanıt vermeyen depresyon hastalarında da yararlı olup olamayacağı araştırılmaktadır.
Ancak önemli bir noktayı baştan belirtmek gerekir: DBS, depresyon için günümüzde standart ve rutin bir tedavi değildir. Yöntem halen deneysel kabul edilmekte ve esas olarak bilimsel araştırmalar kapsamında uygulanmaktadır [1,2].
Tedaviye dirençli depresyon nedir?
Depresyon tedavisinde antidepresan ilaçlar, psikoterapi, elektrokonvülsif tedavi ve transkraniyal manyetik stimülasyon gibi farklı yöntemler kullanılabilir.
Bazı hastalarda yeterli doz ve sürede uygulanan birden fazla tedaviye rağmen belirgin iyileşme sağlanamaz. Bu durum tedaviye dirençli depresyon olarak tanımlanabilir. Bununla birlikte tanım, kullanılan ölçütlere ve araştırmaya göre değişebilir.
DBS araştırmalarına alınan hastalar genellikle uzun yıllardır ağır depresyon yaşayan ve çok sayıda standart tedaviden yeterli yarar görmemiş kişilerdir.
Depresyonda DBS neyi hedefler?
Depresyonun beyindeki tek bir “bozuk merkezden” kaynaklandığı düşünülmemektedir. Duygu durumu, motivasyon, ödül algısı, dikkat ve karar verme ile ilişkili birçok beyin bölgesi birbiriyle bağlantılı ağlar hâlinde çalışır.
DBS’nin amacı bir “mutluluk merkezini” açmak değil, depresyonla ilişkili beyin ağlarının işleyişini düzenlemektir.
Araştırılan hedefler arasında:
- Subkallozal veya subgenual singulat bölge,
- Ventral kapsül–ventral striatum,
- Nükleus akumbens,
- Medial ön beyin demeti
yer almaktadır.
Bununla birlikte hangi hedefin en etkili olduğu veya hangi hastanın hangi hedefe daha iyi yanıt vereceği kesinleşmiş değildir [1,3].
Bilimsel çalışmalar ne gösteriyor?
Depresyon için DBS çalışmalarının sonuçları birbiriyle tamamen uyumlu değildir.
Küçük, açık etiketli çalışmalarda ve uzun dönem takiplerde bazı hastalarda belirgin ve kalıcı iyileşmeler bildirilmiştir. Ancak açık çalışmalarda hem hasta hem de hekim uyarımın açık olduğunu bildiği için, bu sonuçlar DBS’nin gerçek etkisini tek başına kesin olarak gösteremez [2,4].
2017 yılında yayımlanan çok merkezli, randomize ve plasebo kontrollü bir çalışmada subkallozal singulat DBS’nin altı aylık kör dönemde plasebo uyarıma karşı anlamlı üstünlüğü gösterilememiştir [2].
2025 yılında yayımlanan başka bir randomize, çift kör çalışmada da aktif ve kapalı uyarım dönemleri arasında kör fazda anlamlı bir tedavi farkı bulunmamıştır. Buna karşılık tüm hastaların aktif uyarım aldığı açık takip döneminde depresyon belirtilerinde zamanla azalma görülmüş; değerlendirilebilen hastalarda yanıt oranları 12. ayda yaklaşık %65,7, 18. ayda %69,0 ve 24. ayda %73,1 olarak bildirilmiştir [1].
Bu sonuçlar iki şekilde yorumlanabilir:
Birincisi, DBS’nin bazı hastalarda etkisinin yavaş ortaya çıkması ve birkaç aylık kör dönemlerin tedaviyi değerlendirmek için yetersiz kalması mümkündür.
İkincisi, açık takiplerde görülen iyileşmenin bir kısmı yakın takip, beklenti etkisi, eş zamanlı tedaviler veya doğal klinik dalgalanmalarla ilişkili olabilir.
Bu nedenle mevcut araştırmalar DBS’nin bazı hastalarda yararlı olabileceğini düşündürse de, yöntemin depresyondaki etkinliği henüz kesin biçimde kanıtlanmış değildir.
Etki hemen mi ortaya çıkar?
Depresyonda DBS’nin olası etkisi genellikle Parkinson hastalığındaki motor etkiler kadar hızlı değildir.
Bazı hastalarda ameliyat sırasında veya uyarımın ilk günlerinde enerji, dikkat ya da duygusal tepki değişiklikleri gözlenebilir. Ancak kalıcı antidepresan etkinin ortaya çıkması haftalar veya aylar sürebilir.
Uzun dönem takiplerde bazı hastalarda iyileşmenin yıllarca devam ettiği bildirilmiştir. Bununla birlikte her hasta yanıt vermemekte ve kimin yanıt vereceği önceden güvenilir biçimde tahmin edilememektedir [4].
Beyin sinyallerini dinleyen DBS mümkün mü?
Geleneksel DBS sistemleri önceden belirlenen ayarlarla sürekli uyarım verir. Yeni araştırmalar ise hastanın depresif belirtileriyle ilişkili beyin sinyallerini algılayan ve yalnızca gerektiğinde uyarım veren kapalı döngü sistemlerine yönelmektedir.
2021 yılında yayımlanan bir çalışmada ağır, tedaviye dirençli depresyonu bulunan tek bir hastaya kişiselleştirilmiş kapalı döngü sistemi uygulanmıştır. Araştırmacılar hastaya özgü bir beyin sinyali belirlemiş ve cihazı bu sinyal ortaya çıktığında kısa süreli uyarım verecek şekilde programlamıştır. Hastada hızlı ve devamlı bir klinik iyileşme bildirilmiştir [5].
Ancak bu çalışma yalnızca tek bir hastayı içermektedir. Dolayısıyla yöntemin diğer hastalarda da aynı etkiyi göstereceği söylenemez.
2023 yılında yayımlanan başka bir çalışmada ise subkallozal singulat DBS uygulanan hastalarda depresyondan iyileşme sürecini izleyebilecek bir beyin sinyali araştırılmıştır. Çalışma, gelecekte DBS programlamasının daha nesnel ve kişiye özel yapılabilmesi açısından önemli olsa da tek başına tedavinin etkinliğini kanıtlayan bir çalışma değildir [6].
Her ağır depresyon hastası DBS için uygun mudur?
Hayır.
DBS, beyin içine elektrot yerleştirilmesini gerektiren invaziv bir cerrahi işlemdir. Enfeksiyon, kanama, nöbet, cihaz sorunları ve uyarıma bağlı nöropsikiyatrik değişiklikler gibi riskler taşır.
Bir hastanın araştırma kapsamında DBS için değerlendirilmesinden önce:
- Depresyon tanısı ayrıntılı biçimde doğrulanmalı,
- Daha önceki tedavilerin gerçekten yeterli doz ve sürede uygulanıp uygulanmadığı incelenmeli,
- Bipolar bozukluk, psikotik bozukluklar, madde kullanımı ve kişilik özellikleri değerlendirilmelidir,
- İntihar riski yakından ele alınmalı,
- Hastanın uzun süreli takip ve programlama sürecine uyumu değerlendirilmelidir.
Bu karar psikiyatri, fonksiyonel nöroşirürji, nöropsikoloji ve diğer ilgili uzmanlık alanlarının birlikte çalıştığı deneyimli bir ekip tarafından verilmelidir.
DBS depresyonu tamamen iyileştirir mi?
Mevcut bilimsel veriler DBS’nin depresyonu kesin olarak ortadan kaldırdığını veya yeniden ortaya çıkmasını engellediğini göstermemektedir.
DBS ile amaç, çok seçilmiş hastalarda belirtileri azaltmak, işlevselliği artırmak ve yaşam kalitesini iyileştirmektir. İlaç tedavisi, psikoterapi veya diğer psikiyatrik tedavilerin DBS sonrasında da devam etmesi gerekebilir.
Sonuç
Depresyonda DBS, bilimsel açıdan önemli ve umut verici bir araştırma alanıdır. Bazı hastalarda uzun süreli ve belirgin iyileşmeler bildirilmiş olsa da randomize ve plasebo kontrollü çalışmaların sonuçları henüz tutarlı değildir.
Bu nedenle DBS’yi depresyon için kanıtlanmış bir tedavi veya mucizevi bir çözüm olarak sunmak doğru değildir.
Bugün için en doğru tanımlama şudur:
DBS, çok ağır ve tedaviye dirençli depresyon için araştırılan, giderek kişiselleşen ancak henüz deneysel olan bir nöromodülasyon yöntemidir.
Kaynaklar
- 1. Giacobbe P, Rizvi SJ, Ceniti AK, et al. Deep brain stimulation to the subgenual cingulate gyrus for treatment-resistant depression: a randomized controlled trial and 2-year long-term follow-up. Can J Psychiatry. 2026;71:266–276. doi:10.1177/07067437251369226.
- 2. Holtzheimer PE, Husain MM, Lisanby SH, et al. Subcallosal cingulate deep brain stimulation for treatment-resistant depression: a multisite, randomised, sham-controlled trial. Lancet Psychiatry. 2017;4:839–849. doi:10.1016/S2215-0366(17)30371-1.
- 3. Wu Y, Mo J, Sui L, et al. Deep brain stimulation in treatment-resistant depression: a systematic review and meta-analysis on efficacy and safety. Front Neurosci. 2021;15:655412. doi:10.3389/fnins.2021.655412.
- 4. Crowell AL, Riva-Posse P, Holtzheimer PE, et al. Long-term outcomes of subcallosal cingulate deep brain stimulation for treatment-resistant depression. Am J Psychiatry. 2019;176:949–956. doi:10.1176/appi.ajp.2019.18121427.
- 5. Scangos KW, Khambhati AN, Daly PM, et al. Closed-loop neuromodulation in an individual with treatment-resistant depression. Nat Med. 2021;27:1696–1700. doi:10.1038/s41591-021-01480-w.
- 6. Alagapan S, Choi KS, Heisig S, et al. Cingulate dynamics track depression recovery with deep brain stimulation. Nature. 2023;622:130–138. doi:10.1038/s41586-023-06541-3.