Derin beyin stimülasyonu (DBS / beyin pili), özellikle Parkinson hastalığında titreme, hareketlerde yavaşlama, kas sertliği ve ilaç etkisinin gün içinde dalgalanması gibi sorunların tedavisinde uzun yıllardır kullanılmaktadır.
Ancak Parkinson belirtileri günün her saatinde aynı değildir. İlaçların etkisine, yapılan aktiviteye, uykuya ve stres düzeyine bağlı olarak hastanın hareketleri değişebilir. Buna karşılık klasik DBS sistemleri, hekim tarafından programlanan uyarımı genellikle sürekli olarak uygular.
Adaptif derin beyin stimülasyonu, beynin değişen ihtiyaçlarına daha fazla uyum sağlamayı amaçlayan yeni nesil bir yaklaşımdır.
Adaptif DBS nasıl çalışır?
Klasik DBS sisteminde elektrotlar, beynin hareket kontrolüyle ilişkili belirli bölgelerine elektriksel uyarım verir.
Adaptif DBS sisteminde ise elektrotlar yalnızca uyarım vermekle kalmaz; aynı zamanda beyindeki elektriksel sinyalleri de izleyebilir. Sistem, Parkinson belirtileriyle ilişkili olduğu düşünülen belirli beyin sinyallerini takip eder ve uyarım şiddetini hekimin önceden belirlediği güvenli sınırlar içerisinde değiştirebilir.
Başka bir ifadeyle sistem:
- Beynin elektriksel aktivitesini dinler.
- Tedavi ihtiyacındaki değişikliği algılar.
- Uyarımı belirlenen sınırlar içerisinde artırır veya azaltır.
Bu nedenle adaptif DBS bazen “beyni dinleyen beyin pili” olarak tanımlanmaktadır.
Klasik DBS’den farkı nedir?
Klasik DBS, önceden programlanan uyarımı sürekli olarak verir. Adaptif DBS ise beynin o andaki elektriksel aktivitesine göre uyarımı değiştirmeyi hedefler.
Örneğin hastanın ilaç etkisinin azaldığı bir dönemde daha fazla, ilaç etkisinin güçlü olduğu bir dönemde ise daha düşük uyarıma ihtiyaç duyulabilir. Adaptif DBS, bu değişkenliğe daha iyi uyum sağlayarak gün boyunca daha dengeli bir belirti kontrolü oluşturmayı amaçlar.
Bununla birlikte sistem tamamen kendi başına karar vermez. Hangi beyin sinyalinin izleneceği, uyarımın ne kadar artırılıp azaltılabileceği ve güvenli sınırlar DBS konusunda deneyimli hekimler tarafından belirlenir.
Bilimsel araştırmalar ne gösteriyor?
2024 yılında yayımlanan, dört Parkinson hastasının değerlendirildiği küçük bir çalışmada kişiye özel adaptif DBS’nin, klinik olarak en iyi şekilde ayarlanmış klasik DBS’ye göre bazı motor belirtileri ve yaşam kalitesini iyileştirebildiği bildirildi [1]. Ancak hasta sayısının çok düşük olması nedeniyle bu sonuçların daha büyük çalışmalarla doğrulanması gerekmektedir.
2025 yılında yayımlanan daha geniş kapsamlı ADAPT-PD araştırması, adaptif DBS’nin uzun süreli ev kullanımının mümkün olduğunu gösterdi. Çalışmada değerlendirmeyi tamamlayan hastaların büyük çoğunluğu adaptif DBS ile devam etmeyi tercih etti. Adaptif sistem, klasik DBS’ye benzer motor kontrol sağlarken bazı programlarda daha düşük elektrik enerjisi kullandı [2]. Bununla birlikte çalışma, adaptif DBS’nin her hastada klasik DBS’den daha üstün olduğunu kanıtlamamaktadır.
Şubat 2025’te ABD Gıda ve İlaç Dairesi, belirli DBS sistemlerinde Parkinson hastalığı için adaptif uyarım özelliğinin kullanılmasını onayladı [3]. Bu gelişme, adaptif DBS’nin yalnızca araştırma laboratuvarlarında kullanılan bir yöntem olmaktan çıkarak klinik uygulamaya geçişinde önemli bir aşama oldu. Sistemlerin bulunabilirliği ve onay durumu ülkelere göre değişebilir.
Yürümeye göre çalışan DBS mümkün mü?
Parkinson hastalığında yürüme güçlüğü, donma atakları ve düşmeler her zaman klasik DBS’ye yeterli yanıt vermeyebilir.
2026 yılında yayımlanan beş hastalık küçük bir çalışmada, uyarımı hastanın yürüyüşünün farklı evrelerine göre değiştiren deneysel bir sistem değerlendirildi. Araştırmacılar sistemin yürüyüş sırasında beyin sinyallerini izleyebildiğini ve bazı hastalarda düşmeleri azaltabildiğini bildirdi [4].
Ancak bu yöntem henüz rutin tedavinin bir parçası değildir. Çalışmanın çok az sayıda hastayı içermesi nedeniyle daha geniş ve uzun süreli araştırmalara ihtiyaç vardır.
Her Parkinson hastası için uygun mudur?
Adaptif DBS her Parkinson hastası için uygun değildir. Öncelikle hastanın genel olarak DBS tedavisi için uygun bir aday olması gerekir.
Ayrıca elektrotlardan güvenilir ve tedaviyi yönlendirebilecek bir beyin sinyali kaydedilebilmelidir. Bazı hastalarda yeterince güçlü veya temiz bir sinyal elde edilemeyebilir. Bu nedenle hasta seçimi, ameliyatın doğru hedefe yapılması ve cihazın dikkatli biçimde programlanması önemini korumaktadır.
Parkinson hastalığını durdurur mu?
Hayır. Adaptif DBS’nin Parkinson hastalığını durdurduğu veya hastalığın altında yatan sinir hücresi kaybını ortadan kaldırdığı gösterilmemiştir.
Amaç; uygun hastalarda titreme, hareket yavaşlığı, kas sertliği ve gün içindeki motor dalgalanmalar gibi belirtileri daha iyi kontrol etmektir. Adaptif DBS, klasik DBS’nin yerine geçen mucizevi bir tedavi değil, tedaviyi daha kişisel ve dinamik hâle getirmeyi amaçlayan yeni bir teknolojidir.
Sonuç
Adaptif DBS, beyne sürekli aynı uyarımı vermek yerine beynin elektriksel aktivitesini izleyerek tedaviyi o andaki ihtiyaca göre ayarlamayı hedeflemektedir.
İlk araştırmalar umut vericidir. Ancak hangi hastaların adaptif DBS’den klasik DBS’ye göre daha fazla yarar göreceği henüz kesin olarak bilinmemektedir. Yeni teknolojilere rağmen doğru hasta seçimi, doğru cerrahi hedefleme ve deneyimli bir ekip tarafından yapılan programlama, başarılı DBS tedavisinin temelini oluşturmaya devam etmektedir.
Kaynaklar
- 1. Oehrn CR, et al. Chronic adaptive deep brain stimulation versus conventional stimulation in Parkinson’s disease: a blinded randomized feasibility trial. Nature Medicine. 2024;30:3345–3356. doi:10.1038/s41591-024-03196-z.
- 2. Bronte-Stewart HM, et al. Long-Term Personalized Adaptive Deep Brain Stimulation in Parkinson Disease: A Nonrandomized Clinical Trial. JAMA Neurology. 2025;82:1171–1180. doi:10.1001/jamaneurol.2025.2781.
- 3. US Food and Drug Administration. Premarket Approval Supplement P960009/S478: Adaptive Deep Brain Stimulation. Approval date: February 20, 2025.
- 4. Louie KH, et al. Adaptive deep brain stimulation for dynamic gait control in Parkinson’s disease: a randomized feasibility trial. Nature Medicine. 2026. doi:10.1038/s41591-026-04434-2.